Afgelopen maand las ik het boek ‘Aantekeningen uit het dodenhuis’ van Fjodor Dostojevski. Nu klinkt het heel cool om te zeggen dat je een boek van Dostojevski hebt gelezen. Alleen al de naam van de schrijver doet vermoeden dat het een ingewikkeld werk is. Niets is minder waar. ‘Aantekeningen uit het dodenhuis’ is uitermate toegankelijk en wordt extra bijzonder door de autobiografische elementen die het bevat. Het is gebaseerd op de jaren van dwangarbeid in een Siberisch strafkamp. Dostojevski werd in 1849 ter door veroordeeld, omdat hij had deelgenomen aan bijeenkomsten van een groep intellectuelen die Rusland wilde hervormen. De executie werd op het allerlaatste moment omgezet in een verbanning van vier jaar naar een strafkamp in Siberië. De arrestanten (zoals de gevangenen steevast worden genoemd) werden kaalgeschoren, gebrandmerkt op het hoofd, getuchtigd met stokslagen (indien nodig) en hadden dag en nacht ketenen om. Dostojevski beschrijft de kampervaring vanuit een ander personage, een wegens moord veroordeelde man, om censuur te voorkomen. Het geeft de lezer een idee hoe hels het in zo’n kamp toeging.

Nu had ik van tevoren een voorstelling bij de dwangarbeid in deze kampen. Ik zag mannen in lompen hele dagen met hun pikhouweel op een rots rammen. En dat in de vrieskou van Siberië (in het boek las ik dat Siberië trouwens ook verzengende hitte kent). De dwangarbeid moest toch wel het meest verschrikkelijk zijn. Tot mijn verrassing (en ergens ook weer niet) bleek de dwangarbeid juist de redding te zijn voor de vele arrestanten. Zo ook voor Dostjoveski. De grootste uitdaging van de jaren in het strafkamp was voor hem het nooit alleen kunnen zijn. Wat dat betreft had Dostojevski onze kantoortuinen slecht getrokken, had hij nu geleefd. De arbeid die hij moest verrichten gaf een zekere zin en doel aan het uitzichtloze kampbestaan. De arrestanten maakten bakstenen, naaiden kleding, ze ontgonnen land, pleisterden muren en sloopten objecten. Het werden vaklui, als ze het nog niet waren. Werken met een goed doel en bestemming dus.

Zinloos werk had een andere uitkomst gegeven, dacht Dostojevski: ‘Zou men hem dwingen water van het ene vat in het andere over te gieten en vervolgens weer in het eerste (…) dan geloof ik dat de arrestant zich binnen een paar dagen zou verhangen of duizend-en-één misdrijven plegen, om maar zo snel mogelijk aan zijn einde te geraken en van zo’n vernedering, schande en marteling ontslagen te zijn.’ Al in de 19^e eeuw vreesde men klaarblijkelijk de bore-out. Juist in het uitzichtloze bestaan was zinvol werk de reddingsboei. ‘Ik voelde dat het werk mijn enige redding was, dat het mijn gezondheid ten goede zou komen en mij lichamelijk stalen.’ Hij kreeg gelijk.

Het boek heeft mij ook weer eens stilgezet bij mijn eigen werk (niet dat ik dit als dwangarbeid beschouw gelukkig). Wat is het toch dat mij zo trekt in het begeleiden van mensen, terwijl in die begeleiding forse problematiek en soms een hoop ellende over tafel gaat? Hoe is het mogelijk dat ik er energie van krijg? Voor mij zit hem dat in de beweging. Ergens in zo’n traject (niet altijd, maar gelukkig wel heel vaak) komt iemand in beweging richting zijn doel en verlangen. Dan zie je ineens een streep zonlicht doorbreken in het verhaal van de ander. Het is soms een eerste stap die de boel op gang brengt, waardoor mensen na een paar gesprekken ‘veranderd’ afscheid nemen. Om daar een schakeltje in te kunnen zijn is het meest bevredigende aspect van mijn werk en maakt ook dat ik het volhoud om veel verdriet, boosheid en pijn aan te horen. Het geeft zin en betekenis. Hoe zit dat bij jou? Wat is het aspect dat jou zin geeft in je werk?